Betekenisvolle afscheidsrituelen

Rituelen zijn er in vele soorten en maten. Van heel klein en intiem, tot heel groot en meeslepend.
De meest bekende vorm van een ritueel is het aansteken van een kaarsje.
In één van mijn eerdere blogs vertelde ik wat rituelen zijn en in mijn vorige blog deelde ik een aantal op maat gemaakte afscheidsrituelen met jullie.

Dit blog wil ik gebruiken om jullie kennis te laten maken met een drietal wat meer algemeen bekende afscheidsrituelen. Ik bespreek het bloemenritueel, het zandritueel en het bellenblaas ritueel. Het zijn alle drie voorbeelden van betekenisvolle afscheidsrituelen.

Waarschijnlijk ben je zelf wel eens op een uitvaart geweest waarbij jou gevraagd werd om één bloem mee te nemen.
Je ging naar de bloemist, keek naar alle emmers met losse snijbloemen en koos die ene bloem die voor jouw gevoel het beste bij de overledene paste.
Misschien had je je vooraf verdiept in de symboliek van de verschillende bloemen. Want iedere bloemsoort of bloemkleur kan immers symbool staan voor bepaalde karaktereigenschappen van de overledene, of voor gevoelens die moeilijk in woorden uit te drukken zijn.
Of misschien heb je advies gevraagd aan de bloemist.
Het maakt niet uit hóe jij je keuze gemaakt hebt, het feit dat jij een bloem mee nam naar die uitvaart geeft aan dat de overledene iets voor je betekende.

Bloemen staan wereldwijd symbool voor de vergankelijkheid van het leven, maar ook voor de schoonheid die we koesteren in de herinneringen.
Tijdens het uitkiezen van jouw bloem, kun je stil staan bij jouw herinneringen aan de overledene. Het is een weerspiegeling van jouw band met hem of haar.

Vaak worden bij een uitvaart de bloemen vooraf verzameld en in mooie boeketten bij de overledene geplaatst. De geur van verse bloemen vult daarmee de zaal en kan het afscheid zelfs wat lichter maken. De diversiteit aan bloemen laat zien hoe veel verschillende herinneringen we met ons mee de toekomst in nemen. Het biedt troost om naar zo’n liefdevolle, vaak kleurrijke, bloemenzee te kijken.

Een familie kan er ook voor kiezen om tijdens de afscheidsceremonie een ritueel met de bloemen te laten plaatsvinden. In plaats van de bloemen vooraf te verzamelen, krijgt iedere genodigde dan de kans om zijn of haar bloem persoonlijk op, bij of naast de overledene te plaatsen. Het biedt de genodigden een kans om een actieve rol te hebben tijdens een uitvaart. Om stil te kunnen staan bij hun eigen herinneringen aan de overledene. En om nog één keer fysiek dicht bij de overledene in de buurt te zijn, en misschien wel hardop een woord van dank of liefde uit te spreken.
Door bijvoorbeeld gebruik te maken van een bloemenband, vormen de bloemen een laatste liefdevolle omhelzing rondom de kist, waarbij iedere persoon die een bloem heeft meegenomen een eigen plekje heeft.

Ook na het afscheid kunnen de bloemen van grote waarde zijn.
Vaak worden de bloemen na de ceremonie samengebonden tot mooie boeketten die de nabestaanden mee naar huis nemen. De kleurige bloemen, die met veel zorg door de genodigden uitgezocht zijn, bieden zo ook na de afscheidsceremonie troost, zachtheid en warmte.

Het kan natuurlijk ook zo zijn dat de overledene niets met bloemen had, maar bijvoorbeeld graag in de tuin werkte. Een familie kan er dan voor kiezen om de bloemen te vervangen voor tuinplantjes. Deze tuinplantjes kunnen na het afscheid meegegeven worden aan de aanwezigen, zodat in ieders tuin een klein aandenken aan de overledene geplant kan worden. Daarmee blijft de gedachten aan hem/haar zichtbaar en tastbaar voortleven.

Het zandritueel is een ritueel dat staat voor het samenvoegen van herinneringen. Het ritueel kan op diverse manieren uitgevoerd worden. Soms kiest men ervoor om diverse kleuren zand samen te voegen, andere keren kan het zijn dat de familie zand van verschillende plekken samenbrengt.

Het zandritueel is een ritueel dat vaak meerdere deelnemers kent. Zij willen een gezamenlijk moment van herinnering creëren.
Tijdens het ritueel worden verschillende kleuren zand door de aanwezigen in een schaal of vaas gegoten. Elke kleur zand vertegenwoordigt een unieke herinnering of eigenschap van de overledene. Zo kan rood staan voor de liefde die zij voor iedereen voelde, geel kan staan voor de vrolijkheid die deze persoon met zich meebracht en paars kan staan voor de eigenheid van deze persoon.
Iedere deelnemer neemt een handvol zand van een bepaalde kleur en laat het zand langzaam los in de betreffende schaal of vaas.

Alle zandkorreltjes mengen zich langzaam in de schaal. Hierdoor wordt het één geheel, net zoals de eigenschappen van de overledene die persoon tot één uniek persoon maakten.
Het zand is een symbool van hoe de herinneringen aan deze persoon, hoe verschillend ze ook zijn, samenkomen en alle aanwezigen blijven verbinden met de overledene.
Wanneer het zand eenmaal is samengevoegd, is het een tastbaar object dat altijd een herinnering zal zijn aan het leven van de overledene en aan het moment van afscheid nemen.

Het zand dat gebruikt wordt tijdens het ritueel hoeft niet altijd symbool te staan voor een bepaalde karaktereigenschap van de overledene. Het kan ook heel waardevol zijn om het zand van plekken met een dierbare herinnering samen te voegen. Je kunt bijvoorbeeld zand uit de geboortestad of het geboortedorp van de overledene samenvoegen met het zand van zijn of haar laatste rustplaats. Zo symboliseert de schaal met zand het gehele leven van de overledene, van geboorte tot overlijden.
Daarbij kunnen de families ook zand toevoegen van andere woonplaatsen, vakantie adressen, natuurgebieden, stranden en allerlei andere plekken die voor de overledene iets belangrijks betekende of waar mooie herinneringen gemaakt zijn. Al deze zandkorreltjes staan dan symbool voor het leven dat geleefd is en de herinneringen die daarvan achterblijven.

De schaal of flesjes met zand, kunnen na afloop van de afscheidsviering mee naar huis genomen worden. Als blijvend aandenken aan het afscheid, maar vooral ook aan de herinneringen die horen bij al deze korreltjes.

Hoe ga je om met het verdriet van kinderen en hoe kun je hen betrekken bij een uitvaart?
Kinderen hebben vaak de behoefte om iets te dóen voor hun overleden opa, oma, vader, moeder, broer of zus. Vaak wordt voorgesteld om een kaarsje aan te steken, of een bloem te leggen. Maar er zijn ook andere manieren om kinderen een laatste eer te laten bewijzen aan de overledene. Dat kan onder andere door het bellenblaasritueel.

De bellen die geblazen worden kunnen verschillende betekenissen hebben. Als de bellen worden geblazen door de (klein)kinderen of broertjes of zusjes vind ik het altijd mooi om de bellen te zien als de laatste zachte kusjes die uitgedeeld worden.
Door tijdens de ceremonie de bellen te bestempelen als zachte kusjes, kunnen de kinderen ook op een later tijdstip kusjes naar hun geliefden blijven blazen. Het enige wat dan nodig is, is een potje bellenblaas en een beetje wind die de bellen mee naar boven laat zweven.
Een heel troostende gedachten voor veel kleine kinderen.

Foto: Josine Claasen

Natuurlijk is het ook mogelijk om niet alleen de aanwezige kinderen bellen te laten blazen, maar om ook de volwassenen hierbij te betrekken.
Hoewel het afscheid altijd gepaard gaat met een gevoel van verlies, kan het bellenblaasritueel een moment van luchtigheid brengen. De bellen die door de lucht zweven, symboliseren de vergankelijkheid van het leven. Het is een manier om even los te komen van de zwaarte van het moment en samen met de anderen te genieten van een speelse, verlichte ervaring.

Vooral bij een uitvaart in de buitenlucht ontstaan mooie beelden door de vele rondzwevende bellen. Als de zon op de bellen schijnt, verschijnt er een extra glans over de bellen die op een regenboog lijkt. De regenboog als teken voor hoop, vrede en troost.